Port Elbląg jest największym portem Zalewu Wiślanego. Połażony jest nad rzeką Elbląg w odległości 6 km od jej ujścia do Zalewu Wiślanego, który zaliczany jest do kategorii wewnętrznych wód morskich. Zalew Wiślany jest oddzielony od Zatoki Gdańskiej Mierzeją Wiślaną. W północno-wschodniej części zalewu znajduje się Gardziel Piławska nazywana cieśniną Piławską. Jest to naturalne połączenie morskie portu w Elblągu z Morzem Bałtyckim.
W tym miejscu bierze swój początek tor wodny, który rozwidla się w kierunku wschodnim na linii Bałtijsk - Kaliningrad, o długości 32 km oraz w kierunku wschodnim na linii Bałtijsk – ujście rzeki Szkarpawy o długości 68 km. Urząd Morski w Gdyni doprowadził do stanu eksploatacji tor wodny wzdłuż zalewu dbając szczególnie o odgałęzienia w kierunku Krynicy Morskiej, Tolkmicka i Fromborka, pogłębiono także tor podejściowy do portu Elbląg do 2,7m. Prace te były i są prowadzone w związku z żeglugą „białej floty” na linii Elbląg – Frombork – Krynica Morska oraz jednostek rybackich i jachtów.
W Elblągu bierze także swój początek Kanał Elbląski (129 km), unikatowy w świecie zabytek techniki, będący atrakcją turystyczną. Port Elbląg jest portem regionalnym obsługującym zalewową i bałtycką żeglugę przybrzeżną towarową i pasażersko-turystyczną.
Dynamiczny rozwój portu będzie miał miejsce wówczas kiedy będzie możliwa swobodna żegluga pomiędzy Zalewem Wiślanym a Zatoką Gdańską poprzez projektowany kanał przez Mierzeję Wiślaną w miejscowości Skowronki.
Zakłada się, że projekt będzie realizowany w latach 2009 – 2013 przez Konsorcjum w składzie:
1. Urząd Morski w Gdyni,
2. Wojewoda Pomorski,
3. Wojewoda Warmińsko – Mazurski,
4. Zarząd Województwa Pomorskiego,
5. Zarząd Województwa Warmińsko – Mazurskiego,
6. Gmina Miasta Elbląg,
7. Zarząd Portu Morskiego Elbląg,8. Gmina Sztutowo,
9. Komunalny Związek Gmin Nadzalewowych.
Liderem Konsorcjum jest Urząd Morski w Gdyni. Zarząd Portu Morskiego Elbląg wspólnie ze Związkiem Gmin Nadzalewowych uczestniczy w Konsorcjum zapewniając trwałość projektu przez co najmniej 5 lat realizując cele projektu zawarte w umowie Konsorcjum.
Urząd Morski rozpisał przetarg na opracowanie „Studium wykonalności Inwestycji Budowa Kanału Żeglugowego przez Mierzeję Wiślaną”. Wykonawcą dokumentacji jest konsorcjum, którego liderem jest firma „Polbud Pomorze”. Po zakończeniu prac nad studium wykonalności będzie ogłoszony przetarg na wykonanie raportu o oddziaływaniu inwestycji na środowisko.
Główne parametry kanału:
- długość 1.200 m
- szerokość 50 - 60 m
- głębokość 5 m
- długość śluzy 200m
- szerokość śluzy 25 m.
Wejścia do kanału będą zabezpieczone przed falowaniem od strony morskiej niezbędnymi falochronami. Do kanału będą doprowadzone tory wodne. Budowa kanału umożliwi wejście do Elbląga pełnomorskich jednostek towarowych /o nośności 3,5 tys. – 4 tys. DWT/ i pasażerskich o długości do 120 m, szerokości do 22 m.
Realizacja powyższej inwestycji pozwoli na znaczne skrócenie drogi wodnej /a zatem i obniżki kosztów/ z portu Elbląg do portów Europy Zachodniej /o 61 km/. W relacji z portami aglomeracji Trójmiejskiej oszczędność ta wynosi 94 km.
Nowa droga wodna podniesie atrakcyjność żeglarstwa i turystyki na Zalewie Wiślanym i wpłynie aktywizująco na miejscowości położone na Zalewie Wiślanym, tj. Tolkmicko, Frombork, Kąty Rybackie i inne. Ponadto umożliwi utworzenie nowych linii żeglugowych w relacji np. Gdańsk – Gdynia – Frombork, Frombork – Hel i innych.
Kanał przez Mierzeję Wiślaną stanie się tym samym nowym produktem turystycznym aglomeracji Trójmiejskiej.
Nowa droga wodna stanie się ponadto tzw. „kanałem ulgi” podczas zagrożenia powodziowego Żuław w wyniku spiętrzenia wody na Zalewie Wiślanym podczas sztormów.Zakłada się, że docelowo /po wybudowaniu kanału przez Mierzeję/ przewidywana wielkość przeładunków osiągnie wielkość 3,5 mln ton rocznie (po roku 2020). W przyszłości do obsługi ładunków muszą być wybudowane nowe terminale, skomunikowane z siecią połączeń kolejowych i drogowych. Potrzebna będzie nowoczesna obsługa spedycyjna i logistyczna ładunków.
W zależności od rozwoju gospodarczego regionu oraz możliwości portu, jak też warunków żeglugowych na Zalewie Wiślanym oraz na szlakach wodnych port w Elblągu będzie obsługiwał przewozy w poniżej wymienionych kierunkach:
· przewozy przygraniczne – ładunki masowe i drobnicowe w ramach współpracy przygranicznej, głównie między Elblągiem i Kaliningradem,
· morskie przewozy kabotażowe – przewozy towarowe między Elblągiem a portami Morza Bałtyckiego i Północnego,
· przewozy lokalne – przewozy ładunków miedzy Elblągiem a portami aglomeracji gdańskiej, zaopatrzenie do portów Zalewu Wiślanego,
· przewozy wschód-zachód, wykorzystujące układ dróg wodnych śródlądowych łączących Elbląg z Kaliningradem i Kłajpedą oraz Berlinem.Tylko nowobudowany kanał żeglugowy zapewnia uzyskanie suwerennej drogi wodnej o parametrach odpowiadających potrzebom potencjału portowego Elbląga, normom międzynarodowym (Unii Europejskiej) dla tej kategorii dróg wodnych (dopuszczających większe jednostki towarowe i pasażerskie), a także pozwalające na uzyskanie opłacalnych wskaźników finansowo-ekonomicznych związanych z eksploatacją.